гульні на пазакласных мерапрыемствах па мове і літ
Пазакласная дзейнасць вучняў дае настаўніку дадатковую магчымасць выхоўваць у іх сталую патрэбу чытаць, каб харашэць душой, развіваць свой густ, пашыраць літаратурны і агульны кругагляд, выпрацоўваць культуру працы з кнігай. На занятках гуртка, на экскурсіі ці ў паходзе, пры падрыхтоўцы вечарыны, канферэнцыі, дыспуту ствараюцца новыя своеасаблівыя калектывы, якія аб ядноўваюць вучняў розных класаў адной ці некалькіх паралеляў на аснове агульных інтарэсаў. Задача ж настаўніка заключаецца ў тым, каб, захоўваючы прынцып добраахвотнасці, з яднаць гурткоўцаў, аб яднаць іх жаданнем зведаць нязведанае, пастаянна падтрымліваючы цікавасць да заняткаў. Пазакласныя заняткі могуць быць разнастайныя па форме і змесце, аднак у любым выпадку іх нельга разглядаць як дадатковыя для працы са слаба падрыхтаванымі вучнямі. У аснове пазакласнай дзейнасці павінен ляжаць прадуманы, багаты змест, захавана паслядоўнасць правядзення, пэўная сістэма ведаў па мове ў тым альбо іншым аспекце.
Пазакласная праца ї нацыянальная па форме і змесце ї здольная дапамагчы спасцігнуць душу беларускага народа праз яго мову, культуру, выхаваць не івана - няпомніка, а беларуса як носьбіта нацыянальнай ідэі, з пачуццём уласнай і нацыянальнай годнасці, з паважлівым стаўленнем да свайго і іншых народаў. Адным з асноўных напрамкаў літаратурнай адукацыі ў рэспубліцы беларусь з яўляецца стварэнне гуманістычнай сістэмы навучання і выхавання з асобасна арыентаваным падыходам. Пазакласная праца якраз і дапамагае забяспечыць гэты напрамак і істотна дапаўняе ўрокі беларускай мовы, замацоўвае і пашырае тыя веды, якія атрыманы на ўроках. Каб сістэматызаваць і сканцэнтраваць у патрэбных кірунках працу, неабходна, па - першае, на пачатку навучальнага года стварыць творчую групу з зацікаўленых літаратурай вучняў. У першую чаргу трэба ўлічваць, што пазакласная праца праводзіцца для таго, каб замацаваць і паглыбіць той аб ём ведаў, які вызначаны праграмай, а таксама дапоўніць цікавым, змястоўным матэрыялам, што пашырыць уяўленне пра сумежныя віды мастацтва, гісторыю і культуру.
Рыхтуючыся і прымаючы ўдзел у ёй, вучні заўсёды чакаюць чагосьці незвычайнага, цікавага, яркага, а таму неабходна прадумваць як афармленне, так і сродкі эмацыянальнай выразнасці. Праграма, сцэнар павінны будавацца на запланаванай і ў той жа час свабоднай дзейнасці, якая дае прастор для творчага самавыяўлення кожнага ўдзельніка ў разнастайных ролях і становішчах. Скіроўвае на сур ёзнае стаўленне да ведаў, дапамагае адчуць сябе значнай часткай калектыву, згуртоўвае, развівае пачуццё адказнасці, свядомай дысцыпліны. Нават калі вучнёўскія прапановы будуць слабейшыя за тое, што мае ў творчым арсенале настаўнік, нельга аўтарытарна адкідаць іх, а неабходна пастарацца дапамагчы ўдасканаліць або падвесці да сваёй задумы так, каб яна стала знаходкай саміх вучняў, пастаянна заахвочваючы самастойнасць і творчы пошук выхаванцаў, пакідаючы прастор для выдумкі і імправізацыі, дыпламатычна скіроўваючы ў патрэбнае рэчышча. Залішне строгі рэжым, калі ўся дзейнасць вучняў распісана па хвілінах, педагагічна рэгламентавана, калі ўсё загадзя і шматразова адрэпеціравана, часам ператварае жывую справу ў фармальнасць. Справа перастае быць цікавай і ператвараецца ў нудны абавязак, звужаецца першапачаткова створанае прасторавае поле творчай справы, творчай самарэалізацыі. Масавая, калі ў падрыхтоўку і само мерапрыемства (найчасцей свята, вечар, прадметны тыдзень) уключаецца шмат вучняў, не аб яднаных стабільнымі калектывамі, класамі. Групавая - вялікія творчыя групы для падрыхтоўкі канферэнцый, конкурсаў, віктарын, афармлення і выпуску інфармацыйных плакатаў, насценгазет, вядзення рукапіснага альманаха, часопіса; групы, якія будуць выступаць у якасці каманды або для заняткаў у гуртках. Камерная, калі да падрыхтоўкі і правядзення падключаюцца вучні з розных класаў, але іх няшмат і толькі тыя, хто па - сапраўднаму цікавіцца вылучанай тэмай; кола ўдзельнікаў вельмі абмежаванае.
індывідуальная - праца з вучнямі, якія атрымалі індывідуальныя заданні, даручэнні пры падрыхтоўцы да мерапрыемстваў (рэфераты, даклады, інфармацыі, ілюстрацыйны матэрыял), выступаюць у ролі вядучых, або з тымі, хто спрабуе свае сілы ў літаратуры. Гэта праца ажыццяўляецца праз педагагічныя кансіліумы, дыягностыку, анкетаванне, агітацыйныя гутаркі, праз выяўленне ў час урочных заняткаў вучняў, якія асабліва цікавяцца беларускай мовай. “добра арганізаваная гульня даводзіць разумовую i эмацыянальную актыўнасць да такога ўзроўню, якога ніколі не бывае пры звычайным завучванні, бо яна аб ядноўвае мэту, дзеянне i вынік, мабілізуе веды i ўвагу, уцягвае ва ўдзел нават пасіўных. Такая гульня - праца не ўспрымаецца як праца, таму што дае перамогу над няведаннем, над непадатлівым граматычным матэрыялам, моўнымі загадкамі i слоўнымі парадоксамі; над стамленнем, над нервовай перагрузкай (пры напружаным выкарыстанні рэзерваў памяці, уяўлення, аператыўнасці, эмацыянальнасці); над сабой - над абыякавасцю i душэўнай лянотай, зайздроснасцю, няўпэўненасцю у сабе i празмерным самалюбствам; над іншымі ў конкурсе.
Умовы для ўcix роўныя, усё залежыць толькі ад сябе, i зусім натуральным з яўляецца жаданне быць калі не першым, то не ў ліку апошніх - здабыць ачкі камандзе i радасць сабе.
Праз гульню значна лягчэй зразумець няпростыя законы мовы - а значыць, яе, мову, ведаць, паважаць, любіць, берагчы, i пэўна, бліжэй да сэрца, з трапяткім адчуваннем свайго дачынення да яе лесу ўспрыняць вось гэтыя словы педагога к. Удасканаленне фанематычна - моўнага слыху, набыццё артыкуляцыйнай дасканаласці, трэніроўка моўнага апарату; вывучэнне суадносін вуснай i пісьмовай мовы, папярэджанне i выпраўленне арфаэпічных i арфаграфічных памылак, умацаванне графічных навыкаў; узбагачэнне слоўнага запасу, актывізацыя выкарыстання розных моўных сродкаў; самастойнае здабыванне ведаў, усведамленне складаных моўных з яў праз назіранне i супастаўленне, абгрунтаванне i абагульненне; выпрацоўка дакладнай арыентацыі ў моўных з явах, хуткай рэакцыі, трывалай звычкі трымаць напагатове свае веды i ўзбагачаць ix; развіццё лагічнага i вобразнага мыслення, памяці, кемлівасці; выхаванне павагi да мовы, увагі да слова, таварыскасці, адказнасці. Набыць новыя веды па тэме, удакладніць, пашырыць i паглыбіць ix, разгледзець з яву ў новым аспекце, звязаць новае з вядомым, узнавіць забытае, папярэдзіць забыванне i iнш. Чым больш гульня ўваходзіць у працу, тым лепш”, i таму добра разумее, што правільна арганізаваная граматычная гульня - гэта не спосаб ажывіць “мёртвы” урок, а спосаб даць “жывы” ўрок жывой мовы. У гульнях з літарамі карысна прывучаць пазнаваць літары рознай канфігурацыі, звяртаць увагу на стылізаваныя шрыфты загалоўкаў у друку, маляваць прыгожыя каляровыя літары для гульняў - працаваць над эстэтыкай пісьма. Чалавек, які валодае ёю, звычайна арганізаваны i дакладны ў працы, умее пераадольваць цяжкасці i заўсёды дасягае пастаўленай мэты, знаходзіць рацыянальныя спосабы вырашэння праблем. Яе можна выкарыстоўваць у час выкладання асобных тэм па мове, а таксама у час тлумачэння i паўтарэння новага матэрыялу, абагульнення i сістэматызацыі, праверка i ацэнкі ведаў вучняў. Ператварыце марскую буру ў атаку; жаночае імя ў пару года; звычку чалавека рухацца ў стыхійную з яву; жывёлу ў рэчку; кветку ў востраў; прыбор для вымярэння вуглоў у машыну; расліну ў рыбу.
Вазьміце зборнік старажытных мусульманскіх міфаў і ператварыце яго ў сушаную рыбу, а яе - у яшчарку, якая водзіцца ў пустынях, і хуценька (каб яшчарка не збегла. Гэта гульня, як бачна, таксама заснавана на замене адной толькі літары, але перамагае ў ёй той, хто не толькі здзейсніць ператварэнне, але і для гэтага знойдзе карацейшы шлях. Толькі з яго дапамогай мы можам дакладна разабрацца, што дыпламат (супрацоўнік міністэрства замежных спраў) і дыпламант (узнагароджаны на конкурсе дыпломам) - не адно і тое ж, хоць і паходзяць ад аднаго кораня, як і размоўная форма дыпломнік (той, хто рыхтуецца абараняць дыпломную работу). Ферма - фірма, пірог - пірога, факт - фактар, адрасат - адрасант, ампер - ампір, ка - мандзіраваны - камандзіровачны, лоцман - боцман, эскалатор - экскаватор, экспорт - эксперт. У чым розніца паміж словамі ёмкі - ёмісты, дарыць - дараваць, жаданы - жадаемы, сыты - сытны, цікавы - цікаўны, убіць - забіць, гераічны - геройскі, чытач - чытальнік, злосны - зласлівы, старшы - старэйшы, сварыцца - зварыцца, адплываць - уплываць, утварыць - стварыць, рухавы - рухомы, гукавы - гучны, асвоіць - засвоіць. Падабраўшы адпаведны кантэкст (яго можна прыдумаць, а можна і скарыстаць тое, што завучана на памяць), вы ўпэўніцеся, што пры напісанні гэта звычайныя словы, а пры вымаўленні адно з іх мае замаскіраваную літару, якая гучыць так, што можа змяніць значэнне слова. Сустрэліся раніцай (уранні) і любаваліся раніцай (раннем); сарваў ліпкі (ліпучы) лісток з маладзенькай ліпкі (дрэва); трэба паліць (паліваць) кветкі, а тады паліць (запаліць) у печы; лячу (вылятаю) да хворага, якога цяпер лячу (ратую ад хваробы). Канчатковыя вынікі падлічваюцца пасля ўсіх тураў (пяці, сямі, дзесяці - па дамоўленасці і часавых магчымасцях); іх неабавязкова праводзіць у адзін дзень і нават тыдзень. Пераможцы па колькасці могуць быць пераможаны пераможцамі па якасці (нават тымі, у каго на некаторыя літары няма слоў), бо за асабліва смешныя тлумачэнні - за гумар першай, другой і трэцяй “катэгорый” - дадаюцца адпаведна пяць, тры і два балы. Слівы вашы абтрос я спяшайся варыць абед ядзя сваё вараня абмяняй (на) ягня сагрэй вады абмый язык сеня (у) вагоне абгані яго суніцы важна аздобіць яйкамі салёную воблу апішы ямбам. Алітэрацыя - інакш гукапіс, якім часта карыс - таюцца ў сваіх творах майстры мастацкага слова як прыёмам, што дазваляе больш яскрава перадаць чытачу сутнасць вобразаў. Лагагрыф - граматычная загадка, у якой зашыфраванае слова не называецца - аб ім толькі гаво - рыцца, і неабходна ўставіць або выкінуць указаную літару ці склад, каб па дадзеных параметрах прачы - таць слова, напрыклад куба - куб. Пачатак - мера плошчы, канец - нота, цэлае - музычны інструмент; першае - прыназоўнік, другое - займеннік, усё - дакладныя каляндарныя тэрміны якіх - небудзь падзей; спачатку прыназоўнік, потым частка твару, а разам - вынік снежнай буры. Дзве каманды рыхтуюць па пяць (ці іншую колькасць) цэлых слоў, напрыклад, такіх, як фасад, кіпарыс, прывоз, цюлъпан, мараплаванне, запалка, куляшоў, контур, маслабойка, адвага, прыказка, настрой, рабіна, парэчка, шарманка, якут і інш. Заняткі пасля ўрокаў не толькі садзейнічаюць асэнсаванаму засваенню матэрыялаў праграмы пачатковай школы па беларускай мове, але і спрыяюць лепшай падрыхтоўцы дзяцей да пераходу на больш складаную прыступку навучання ў 5 класе.
Вылучаюцца таксама паўсядзённыя, пастаянныя (кіраўніцтва пазакласным чытаннем), эпізадычныя (правядзенне вечарын, дыспутаў, канферэнцый, экскурсій і іншых), цыклічныя (гурткі, музеі, клубы і іншыя) пазакласныя заняткі. Сучасная педагогіка разглядае адукацыю як працэс, які накіраваны на самаразвіццё асобы вучня, на пашырэнне яго магчымасцей кампетэнтнага выбару свайго жыццёвага шляху.
Дык якім павінен быць урок, каб мае вучні кожны раз адкрывалі для сябе нешта новае, нязведанае, каб яны былі не толькі слухачамі і гледачамі, але і ўдзельнікамі, каб яны маглі з упэўненасцю сказаць. Практыка паказала, што самы дзейсны сродак – гэта сумесная і эфектыўная работа на ўроку, якую можна забяспечыць, выкарыстоўваючы разнастайныя формы і віды навучання. Пры дапамозе розных форм і відаў работы ўрокі беларускай мовы становяцца такімі, што вучні не проста прыходзяць на іх, каб паслухаць, што ім скажа настаўнік, а ў іх з’яўляецца жаданне самім здабываць веды, развіваць свае творчыя здольнасці. На працягу гэтага перыяду быў разгледжаны вопыт педагогаў па праблеме павышэння пазнавальнай актыўнасці вучняў, адабраны найбольш эфектыўныя формы і віды работы, падбіраўся, распрацоўваўся і сістэмна ўводзіўся ў практыку дыдактычны матэрыял для работы ў 5 - 6 класах, вызначаны крытэрыі выніковасці вопыту, праведзены аналіз яго эфектыўнасці. Выкарыстанне разнастайных форм і відаў работы, накіраваных на актывізацыю пазнавальнай дзейнасці вучняў, уключае дзяцей у працэс самастойнага вырашэння вучэбных задач, дапамагае самавызначэнню, выклікае цікавасць да прадмета, што павышае якасць адукацыйнага працэсу.
Ён адзначаў, што пазнавальная (вучэбная) актыўнасць вучня выражаецца ў імкненні вучыцца, пераадольваючы цяжкасці на шляху набыцця ведаў, у далучэнні максімуму ўласных валявых намаганняў і энергіі ў разумовай працы. “правільна вучыць моладзь – гэта не значыць убіваць у галовы сабраную з аўтараў сумесь слоў, выразаў, думак, а гэта значыць раскрываць здольнасць разумець рэчы, каб менавіта з гэтай здольнасці, быццам з жывой крыніцы, пацяклі ручайкі (веды). ” каб зацікавіць вучняў, настаўнік не павінен быць транслятарам гатовых ведаў, ён аднадумца вучня ў пошуку ісціны, адкрыты для любой інфармацыі, станоўча настроены на зваротную сувязь, а вучань, у сваю чаргу, не пасіўны слухач, ён кіруе сваёй навучальнай дзейнасцю. і галоўнае ў працэсе навучання, на што трэба звяртаць асаблівую ўвагу, – ацэнка спосабаў дзейнасці школьнікаў, а вынік – не пэўная колькасць ведаў, а набытыя навыкі самастойнай працы, прага самаадукацыі, сфарміраваны вопыт творчай дзейнасці. Разнастайныя формы і віды работы на ўроках развіваюць творчыя здольнасці вучняў, а таксама дапамагаюць фарміраваць іх пазнавальную актыўнасць, яны вучаць дзяцей “запальваць” ідэі, заснаваныя на пошуку і асабістым жыццёвым вопыце.
Разнастайныя формы і віды работы я знайшла, выкарыстоўваючы элементы праблемнага навучання, самастойнай працы, гульнёвай тэхналогіі, інфармацыйна - камп’ютарных тэхналогій. Практыка паказвае, што такія формы навучання значна павышаюць выніковасць работы на розных этапах урока, што дае магчымасць засвоіць большы аб’ём матэрыялу, а таксама эфектыўна вырашаць канкрэтныя задачы этапа ўрока. Гэта дазваляе весела пачаць урок, размяцца перад больш сур ёзнымі практыкаваннямі, спрыяе ўсталяванню кантакту паміж вучнямі на працягу некалькіх хвілін, накіроўвае на актывізацыю ўвагі вучняў, развівае мысленне, выхоўвае камунікатыўныя якасці, а вершаваная форма яшчэ і натхняе многіх на творчасць. Прапаную памяняцца месцамі тым, хто задаволены сваёй работай на ўроку або хто не задаволены; каму цяжка вызначыць свой настрой; хто чамусьці навучыўся; хто высока ацэньвае змест урока; хто працаваў творча, а хто – не; хто стаміўся; хто хоча працягваць працу і г. Такія пытанні накіроўваюць дзяцей на аналіз сваёй дзейнасці, аналіз асабістай паспяховасці, што спрыяе асэнсаванню вучнямі значнасці актыўнай дзейнасці ў дасягненні мэт і атрыманні выніку.
З гэтай мэтай я выкарыстоўваю прыём “аўтар”, калі вучні ацэньваюць значнасць тэмы для сябе асабіста, а потым тлумачаць неабходнасць яе вывучэння іншым, “пытанні - жарты”, калі праз гульню дзеці вызначаюць тэму ўрока і прагназуюць яе вынік. Так, на маіх уроках прысутнічаюць разнастайныя героі, якія прапануюць дзецям заданні ў гульнёвай форме (разгадаць крыжаванку, рашыць рэбус, расшыфраваць пісьмо і інш. Выкарыстанне разнастайных форм і відаў работы на матывацыйна - арганізацыйным этапе дапамагае вучням вызначыць тэму ўрока, развівае іх кемлівасць, вучыць бачыць перспектыву асабістага развіцця, а ў некаторых выпадках і пашырае слоўнікавы запас. У класе выдзяляецца група“экспертаў” (часцей за ўсё гэта лепшыя вучні класа), якія правяраюць правільнасць выканання дамашняга задання па тых параметрах, што прапанавала я. Пры актуалізацыі ведаў на пачатку ўрока праводжу арфаграфічныя хвілінкі ў выглядзе слоўнікавых, размеркавальных, лінгвістычных дыктантаў (або лінгвістычных віктарын), гульняў. Актыўнасць пералічаных форм забяспечваецца уключэннем у змест матэрыялу, які патрабуе ўзнаўлення (часам хуткага) у памяці раней вывучанага, што і забяспечвае працэс мыслядзейнасці. На ўроку такія пытанні не проста дапамагаюць развіваць пазнавальную дзейнасць вучняў, а яшчэ і спрыяюць развіццю творчых здольнасцей, уменню знаходзіць выхад з праблемнай сітуацыі. На пазнавальна - аперацыйным этапе выкарыстоўваю элементы праблемнага навучання, часткова - пошукавага, працу ў групах, вучу дзяцей самастойнай працы, творчасці (у залежнасці ад агульнага настрою вучняў, ступені засваення імі папярэдняга матэрыялу). Вучням падабаецца перайманне каго - ці чаго - небудзь, таму пры вывучэнні тэмы “фразеалагізмы” ў 5 класе я часта выкарыстоўваю гульню “пазнай фразеалагізм”. У гэтым мне дапамагаюць такія формы работы, як “кластар”, “дыктант па правілах” (настаўнік прапануе тэарэтычныя пытанні, на якія вучні даюць кароткі адказ або адказ адным словам. Па аналогіі з прапанаванымі ў літаратуры, мною распрацаваны і сістэматызаваны на аснове разнастайных форм і відаў работы дыдактычны матэрыял для работы з вучнямі ў 5 - 6 класах. Вынікі дзейнасці паказваюць, што выкарыстанне разнастайных форм і відаў работы на ўроках беларускай мовы садзейнічае павышэнню ўзроўню пазнавальнай актыўнасці вучняў, матывацыі да навучання, што ў сваю чаргу аказвае істотны ўплыў на якасць ведаў па прадмеце.
Эфектыўнасць выкарыстання разнастайных форм і відаў работы на ўроках беларускай мовы як сродку актывізацыі пазнавальнай дзейнасці залежыць ад рэалізацыі пэўных умоў і патрабаванняў. Мэта навучання і ўзровень навучання, якога неабходна дасягнуць; складанасць навучальнага матэрыялу і яго сістэматызацыя ў адпаведнасці з логікай вучэбнага прадмета; захаванне этапаў урока, пастаянны кантроль і карэкціроўка вынікаў засваення; улік індывідуальных тэмпаў і магчымасцей працы ў групах; узаемаадносіны паміж настаўнікам і дзецьмі, якія склаліся ў працэсе вучэбнай дзейнасці. Выкарыстанне разнастайных форм і відаў актывізацыі пазнавальнай дзейнасці вучняў здольна зрабіць навучальны працэс больш эфектыўным і прывабным, яны даюць магчымасць не толькі павышаць цікавасць дзяцей да вывучаемага прадмета, але і развіваюць іх творчую актыўнасць і самастойнасць, што ў сваю чаргу вядзе да павышэння якасці ведаў і развіцця гарманічнай асобы. За выключэннем таго, як вы паступіце на ступень менеджменту або лідара, адзін з асноўных спосабаў набыць лідарскія навыкі ў студэнцкім каледжы - гэта ўдзел у школьнай палітыцы. Акрамя таго, паспрабуйце займацца пазашкольнымі відамі спорту, далучайцеся да клубнай лігі ў сваёй суполцы альбо падумайце, як трэніраваць моладзевую каманду.
На самай справе такія клубы дэманструюць вашу гатоўнасць даведацца пра іншых і прыняць іх, ствараючы пры гэтым дасведчанасць для тых, хто можа адрознівацца ад вас. Аднак некаторыя з іх уключаюць; дыскусійны клуб, дэмакраты сярэдняй школы амерыкі, міжнародныя справы клуб, падлеткавыя рэспубліканцы і маладыя дэмакраты амерыкі. Акрамя таго, выдатная пазакласная праграма можа дапамагчы вам вылучыцца сярод тысяч заявак, якія атрымліваюць каледжы, праявіўшы пэўны ваш навык альбо цікавасць, якія робяць вас унікальным. У празаічных i паэтычных творах беларускай мастацкай літаратуры адкрываецца i тлумачыцца дзіцяці жыццё грамадства i прыроды, свет чалавечых пачуццяўi узаемаадносін, развіваюцца ўяўленні, узбагачаюцца эмоцыі, даюцца цудоўныя вобразы. Праз апавяданні дзеці пазнаюць лаканічнасць i дакладнасць слова; у творах малога фальклорнага жанру i вершах улоуліваюць музыкальнасць, напеўнасць, рытмічнасць; літаратурныя i народныя казкі раскрываюць перад імі яе трапнасць i выразнасць, багатства роднай мовы жывымі вобразнымі характарыстыкамі, параўнаннямі. Па - першае, вызначаць тыя творы мастацкай літаратуры, якія дзецям патрэбна прачытаць, расказаць, вывучыць на памяць; выхоўваць у дзяцей любоў да мастацкага слова, павагу да кнігі; па - другое, кожны мастацкі твор трэба давесц да дзяцей як твор мастацтва, раскрыць яго задуму, зацікавіць слухачоў эмацыянальнымі адносінамі літаратурных персанажаў, ixпачуццяміi учынкамі. 3 гэтай нагоды выхавацелю, перад тым як знаёміць дзяцей з твopaмi, неабходна зразумець i ўспрыняць ix, сумець прааналізаваць змест, вызначыць мастацкую форму, а таксама авалодаць, тэхнікай чытання i расказвання, ведаць біяграфічныя звесткі аб аўтары мастацкага твора. Знаёмства з твopaмi мастацкай літаратуры (чытанне, расказванне, завучванне, пераказ, драматызацыя) ажыццяўляецца на занятках, а часцей за ўсё ў штодзённым жыцці. Каб навучыць дзяцей слухаць мастацкі твор, дапамагчы iм засвоіць яго змест i эмацыянальны настрой, выхавацель, акрамя выразнага чытання, выкарыстоўвае дадатковыя метадычныя прыёмы, якія развіваюць навыкі i уменні слухання, запамінання i разумення. 2) прадметнай нагляднасцю (разгляд цацак, прадметаў, ілюстрацый у кнігах, падбор i разгляд карцін, якія па зместу супадаюць з мастацкім творам, напрыклад апісанне прыроды i г. ); параўнанне з падобным ціпроцілеглым выпадкам з жыцця дзяцей альбо з другога мастацкага твора; падказванне слоў - эпітэтаў, называнне абагульняючай істотнай рысы вобраза (рашучы, добры, мужны) пры адказах дзяцеи); чым меншы ўзрост дзіцяці, тым больш яму патрэбны гульнёвыя дзеянні, прадметная нагляднасць, якія б суправаджалі чытанне.
Паўторнае эмацыянальнае перажыванне праслуханага мастацкага твора вядзе да лепшага засваення яго зместу, дае магчымасць дзецям глыбей асэнсаваць падзеі, учынкі герояў. Для таго каб прааналізаваць літаратурны твор, неабходна перш за ўсё адыйсці ад дробязнага апытальнага аналізу, бо ён перашкаджае ўспрыманню вобраза iўсяго твора ўвогуле.
Потым можна прапанаваць дзецям зрабіць малюнкі да зместа мастацкага твора альбо асобнага эпізода, сабраць усе малюнкі да мастацкага твора i скласці кніжку - малышку.
Акрамя прыёмаў, якія садзейнічаюць слуханню, запамінанню i разуменню мастацкіх твораў, выхавацель можа выкарыстоўваць пры знаёмстве дзяцей з мастацкай літаратурай такія прыёмы, якія садзейнічаюць развіццю выразнага маўлення дзіцяці. Педагагічнае майстэрства выхавацеля павінна быць накіравана на тое, каб дзіця атрымала эстэтычную асалоду ў час слухання мастацкага твору, заўважыла яе маўленчую, яскравую, трапную, мілагучную мову.
Каб замацаваць заўважаныя ў творы прыгожыя словы ў слоуніку дзяцей, можна выкарыстаць прыём падбору мастацкіх азначэнняў да той ці іншай рэчы, з явы, вобраза. Мастацкія творы беларускіх пісьменнікаў i паэтаў знаёмяць дзяцей з прыгожымі параўнаннямі, трапнымі выразамі прыказкамі, прымаўкамі, якія паэтызуюць мову дашкольнікаў, робяць больш вобразнай. Эфектыўнасць выкарыстаных разнастайных прыёмаў у рабоце з дашкольшкамі будзе залежыць у асноўным ад майстэрства выхавацеля i яго зацікаўленасці, ад мэты, якую ён паставіў перад сабой i дзецьмі. Творчыя біяграфіі паэтаў i пісьменнікаў дашкольнікі засвоіць не могуць, але ж асобныя эпізоды з ix жыцця, расказаныя дарослымі дзецям, у ix памяці ўсё ж такі надоўга захоўваюцца. Выхавацель з дапамогай пытанняў высвятляе, як называюць тых людзей, якія пішуць апавяданні, вершы; якіх паэтаў i пісьменнікаў ведаюць дзеці, якія кнігі ім вядомы, хто ведае, аб чым у ix расказваецца. Літаратурнаму развіццю дзяцей садзейнічаюць літаратурныя ранішнікі, вечарыны, прысвечаныя творчасці пісьменніка ці паэта, вечары казак, загадак, літаратурныя віктарыны па творах аднаго ці некалькіх знаёмых пісьменнікаў. Для мэтанакіраванай працы па азнаямленню дашкольнікаў з беларускай мастацкай літаратурай патрэбна стварыць неабходныя ўмовы, якія б спрыялі выхаванню ў дзяцей цікавасці да малых фальклорных форм, мастацкіх твораў беларускіх пісьменнікаў i паэтаў. Акрамя працы выхавацеля, вялікая роля ў азнаямленні дзяцей з творамі беларускіх пісьменнікаў i паэтаў належыць бацькам выхаванцаў дзщячага сада, бо асновай усёй педагогікі з яўляецца цесная сувязь бацькоў i дзяцей. Каб ўявiць месца i ролю каляндарна - абрадных свят у культурнай спадчыне нашага народа, вуснай народнай творчасцi, неабходна ўмоуна падзялiць фальклёр на тры группы. Развiваць фiзiчныя здольнасцi, кемлiвасць, знаходлiвасць, уменне пераваасабляцца; выхоуваць пачуццё павагi да традыцыйных беларускiх свят, пачуццё калектывiзму.
Беларускі, да якога дзеці даволі рана прылучаюцца, чуючы яго па тэлевізары, радыё, ад некаторых сталых, у дзіцячым садзе на асобных занятках, выступае для іх як другой. Назіранне за камунікаваннем дзяцей і дарослых сведчыць, што беларуская мова, якая афіцыйна прызнана дзяржаўный, амаль не выкарыстоўваецца для актыўнай камунікацыі дарослых і дзяцей, а таксама дзяцей паміж сабой. У маўленчым развіцці дзіцяці ўзнікаюць вялікія цяжкасці, калі ўмовы выхавання не гарантуюць стварэнні больш - менш самастойных сфер ужывання кожнай мовы, калі дзіцё аддадзена ва ўладу выпадковай сумесі розных моўных сістэм, калі абедзьве мовы хаатычна змешваюцца. З аднаго боку, неўсвядомленае засваенне беларускай мовы ў штодзённым камунікаванні, развіццё «пачуцця беларускай мовы, а з другой адмыслова - арганізаванае навучанне, што арыентуе на фармiраванне ў выхаванцаў элементарных моўных абагульненняў. Цяжкасці арганізацыі гэтага працэсу злучаны як з уплывам рускай мовы, засвоенай дзецьмі раней, гэтак і з псіхафізіялагічным развіццём дзіцяці, недастатковай сфармаванасцю актуальных матываў авалодання беларускай мовай, з прычыны пэўных сацыяльныхі лінгвістычных прычын. Тут, трэба таксама адзначыць, што адной з абавязковых умоў далейшага існавання мовы, яго вывучэння, з яўляецца наяўнасць беларускамоўных устаноў дашкольнай адукацыі іабавязковае навучанне беларускай мове рускамоўных дашкольнікаў, пачынаючы з сярэдняга дашкольнага узросту адзін раз на тыдзень на занятках па развіцці гаворкі. Старжынская прапануе далучаць беларускую мову ў камунікаванне з дзіцём, якое выхоўваецца ў рускамоўнай сям і, паступова, пачынаць з яго азнакамлення з лепшымі ўзорамі мастацкіх, у першую чаргу фальклорных твораў. Па яе думцы, гэта дазволіць далучыць дашкольнікаў да багацця роднай мовы на узроўні мастацтва, будзе спрыяць развіццю іх першага пачуццёвага грунту беларускай гаворкі, што як раз і з яўляецца патрэбнай умовай засваення мовы як роднага. Мы вызначаем творы вуснай народнай творчасці, наяўнасць іх блізкародных паралеляў як універсальную педагагічную сістэму развіцця вуснай гаворкі і культуры маўленчага камунікавання дзяцей дашкольнага веку ва ўмовах блізкароднага двухмоўя. Бо вусная творчасць беларусаў выступае як універсальны сродак далучэння дзяцей да роднай беларускай мовы, а ўсходнеславянскі фальклор нароўні з цеснымі паралелямі сюжэтаў і выяў вылучаецца своеасаблівасцю і асаблівасцямі мовы, то азнаямленне дашкольнікаў з фальклорнымі творамі іх параўнанне прывядзе да элементарнага асэнсавання лексіка - граматычных сродкаў дзвюх блізкародных моў, што ў сваю чаргу дазволіць дзецям адвольна скарыстаць гэтыя сродкі ва ўласнай як рускай, гэтак і беларускай гаворцы. Творы вуснай народнай творчасці з яўляюцца сталымі спадарожнікамі маленькага слухача, яго правадырамі ў свет слоў і выяў, крыніцай яго мастацкага развіцця і адукацыі. Жывое слова фальклору развівае ў дзяцей уяўленне, вобразнае мысленне, уяўленні пра навакольны свет, аказвае жывы ўплыў на ўспрымальную душу дзіцяці, уводзіць яго ў атмасферу жывой народнайгаворкі, набліжае да багацця роднай мовы. Успрыманне жывога слова народа далучае дзяцей да нацыянальнай этыкі, тлумачыць прыроду роднага краю, знаёміць з характарам атачальных людзей, з грамадствам, яго гісторыяй, традыцыямі. Такім чынам, авалоданне дзецьмі багаццем беларускай мовы з дапамогай твораў вусна - паэтычнай творчасці складае адзін з асноўных элементаў фармавання асобы дзіцяці, засваення ім нацыянальнай культуры, станаўлення нацыянальнай самасвядомасці і аказвае істотную ролю на яго этнакультурнае выхаванне.
Для гэтага падбіраюцца празаічныя творы з яркай кампазіцыяй, напісаныя даступнай дзецям мовай без складаных граматычных формаў, кароткімі, выразнымі фразамі, якія маюць выхаваўчае значэнне, уяўляюць сабой узоры дзіцячай мастацкай літаратуры. Такім патрабаванням найбольш адпавядаюць народныя казкі, дзе багата дыялогаў, а ўвагу дзяцей прыцягваюць спецыфічныя народныя або казачныя звароты (жыць - пажываць; толькі яго і бачылі; высока сядзіць, далёка глядзіць і т. Дзецям старэйшага ўзросту для пераказаў падбіраюцца больш складаныя і аб’ёмныя творы, напрыклад народныя казкі “пшанічны каласок”, “муха - пяюць”, “маша і мядзведзь”, апавяданні “яшава рукавічка” в. ў апошнім выпадку азнаямленне з творамі збліжаецца ў часе з пераказамі, што вымагае ад дзяцей ускладнення іх мысліцельна - маўленчай дзейнасці, і працэс авалодання мастацкім матэрыялам праходзіць больш інтэнсіўна. Часам перад чытаннем твора трэба правесці ўступную гутарку – паставіць 1 - 2 пытанні для актывізацыі вопыту дзяцей, для падвядзення іх да асэнсаванага ўспрымання. Каб падрыхтаваць дзяцей да пераказу, выхавальнік 1 - 2 разы выразна чытае твор, ставіць дзецям некалькі пытанняў па яго змесце, паказвае ілюстрацыі, робіць тлумачэнне, а потым чытае яшчэ раз, папярэдзіўшы, каб дзеці ўважліва слухалі і запаміналі апавяданне (казку), бо затым яны самі будуць яго пераказваць. Напрыклад, пасля пераказу дзецьмі казкі “коцік, пеўнік і лісіца”, які суправаджаўся дэманстрацыяй персанажаў на фланелеграфе, выхавальнік прапануе паслухаць, што было далей. – “зайчык гаворыць…” – “не бойся мяне, гэта я – маленькі зайчык” … напрыканцы выхавальнік прапануе жадаючым расказаць працяг казкі яшчэ раз, калі дзеці адчуваюць цяжкасці, дапамагае ім пачаткам фразы. Ва ўзросце пяці - шасці працэс успрымання і эмацыянальнага засваення дзецьмі мастацкіх твораў удасканальваецца, павышаецца ўвага і цікавасць іх да вобразнага слова. На занятках па пераказванні выхавальнік праводзіць уступную гутарку (але не абавязкова), далей выразна чытае твор 1 - 2 разы, праводзіць гутарку па ягозмесце.
Пасля неаднаразовага пераказу дзецям старшай групы выхавальнік можа прапанаваць прыдумаць свій варыянт казкі з паслядоўным увядзеннем у яе новых персанажаў. Можна прапанаваць уявіць далейшае развіццё падзеі і адпаведна логіцы прачытанага твора апісаць дзеянні і стан персанажаў у новай сітуацыі, карыстаючыся лексікай твора. З дапамогай пераказу дзеці глыбей і паўней засвойваюцьзвесткі пра прыроду, вучацца назіраць яе, адшукваць новае ў знаёмым і расказваць пар гэта вобразна, цікава. Эфектыўным прыёмам практыкавання дзяцей у выразнасці выступае гульня - драматызацыя, якая не патрабуе дэкарацый, касцюмаў і папярэдняй падрыхтоўкі і праводзіцца ў канцы заняткаў. ” – гэтыя словы сталі зваротным заклікам да ўсіх удзельнікаў мерапрыемства, запланаваных у рамках тыдня беларускай мовы і літаратуры, мэтай якога было. Пушкіна, якія праходзяць практыку ў нашай школе, падрыхтавалі для вучняў займальны, а, галоўнае, павучальны матэрыял, які быў накіраваны на развіцце творчасці і інтэлекту вучняў.
Коментарі
Дописати коментар